Хязгаарлагдмал сонирхол нь АХЭ-ийн нэг гол шинж чанар бөгөөд тодорхой нэг зүйл, сэдэв, үйл ажиллагаанд анхаарлаа хэт хүчтэй төвлөрүүлэх буюу хандуулахыг хэлдэг. Энэ сонирхол нь ихэвчлэн маш нарийн буюу “мэргэшсэн”, заримдаа “донтсон” байдалтай байдаг бөгөөд бусад хүний сонирхдог сонирхолтой харьцуулахад ер бусын, өвөрмөц, этгээд, эсвэл хэт туйлширсан, цар хүрээ нь өөр байдаг. Тухайн хязгаарлагдмал сонирхол нь АХЭ-тэй хүний хэл яриа, үйлдэлд шингэж, санаа бодлыг эзлэх хэмжээнд хүчтэй байдаг. АХЭ-тэй хүмүүс хязгаарлагдмал сонирхолдоо удаан хугацаагаар автдаг бөгөөд энэ сонирхол нь цаг хугацаа өнгөрөх тусам улам хүчтэй болдог. Гэхдээ заримдаа тухайн хязгаарлагдмал сонирхол нь өөр хязгаарлагдмал сонирхлоор огцом солигддог.
Хязгаарлагдмал сонирхлын тодорхойлох шинж чанарууд:
Их хүчтэй ба онцгой
Сонирхол нь ихэвчлэн маш хүчтэй байдаг. Тухайн сонирхсон зүйлдээ ихээхэн цаг зав, сэтгэлийн эрч хүчийг зарцуулдаг бөгөөд энэ нь бусад үйл ажиллагааг үл тоомсорлоход хүргэж болдог. Анхаарал төвлөрүүлэх зүйл нь ихэвчлэн маш тодорхой байдаг бөгөөд тухайн сэдвийн талаар боломжтой бүх зүйлийг мэдэж авдаг.
Хумигдмал байдал
Ихэнх хүүхдийн сонирхол өргөн цар хүрээтэй сэдвүүдийг хамардаг бол АХЭ-тэй хүний хязгаарлагдмал сонирхол нь маш нарийн байдаг. Жишээ нь, зөвхөн тодорхой төрлийн автомашины загварыг сонирхдог бөгөөд бусад автомашин буюу энэ хоббитой холбоотой өөр юу ч анхаарлыг нь татаж чадахгүй байдаг.
Тууштай байдал
Аутизмтай хүмүүс сонирхсон зүйлдээ ихэвчлэн тууштай ханддаг буюу уйгагүй дагадаг. Тухайлбал нэг л номоо дахин дахин унших, нэг л видео бичлэгийг дахин дахин үзэх, нэг л дуугаа дахин дахин сонсох гэх мэт нэг л үйлдлээ ихээхэн давтамжтай хийдэг. Заримдаа тухайн сонирхол буурч, өөр зүйл рүү шилжсэн ч уг сэдэв буюу үйл ажиллагаагаа удаан хугацаагаар сонирхсоор байж болно.
Өөрчлөгдөх дургүй
АХЭ-тэй хүмүүс туйлширсан сонирхлоос нь өөр зүйл рүү анхаарлыг нь шилжүүлж өөрчлөх гэхэд сэтгэл санааны хямралд орж болно. Жишээ нь, сонирхдог зүйлээ хийхээ боливол сэтгэл санаа тавгүйтэж, бухимдаж болно.
Сонирхол нь яагаад хязгаарлагдаж байна вэ?
Аутизмтай хүмүүс яагаад хязгаарлагдмал сонирхол бүхий байдаг талаар хэд хэдэн онол байдаг.
Мэдрэлийн шалтгаан
Зарим судлаач хязгаарлагдмал сонирхол нь тархины үйл ажиллагаа буюу мэдрэлийн үйл ажиллагаатай холбоотой гэж үздэг. Аутизмтай хүний тархи тодорхой өдөөгч зүйлс дээр хүчтэй төвлөрч, тодорхой сэдэв, үйл ажиллагааг маш нарийн сонирхох байдлаар зохион байгуулагдсан байдаг.
Тайвшрах арга зам
Хязгаарлагдмал сонирхол нь урьдчилан тааварлах боломж өгдөг ба тайвшруулдаг. Мэдрэхүйн хэт их ачаалалд ордог, өөрчлөлтөд өртөхдөө хямардаг, нийгмийн харилцаанд хүндрэлтэй байдаг АХЭ-тэй хүмүүсийн хувьд дуртай сэдэв, эсвэл үйл ажиллагаан дээрээ анхаарлаа төвлөрүүлэх нь сэтгэл хөдлөлөө зохицуулах, сэтгэлийн түгшүүрээ багасгах, тайвшрахад нь тусалдаг.
Урамшуулал
Хязгаарлагдмал сонирхол нь орчны хүчин зүйлүүдээс шалтгаалж болно. Жишээ нь, сонирхдог зүйлтэй нь холбоотой зан үйлийг нь магтахад тухайн хүний хязгаарлагдмал сонирхлыг улам бэхжүүлж, тууштай байлгадаг. Хүмүүсийн төрсөн өдрүүдийг тогтоох чадварыг нь гайхаж магтахад АХЭ-тэй хүн энэ сонирхлоо улам бэхжүүлж хөгжүүлэх жишээтэй.
Таашаал ба сэтгэл ханамж
Бусад хүний нэгэн адил аутизмтай хүмүүс өөрсдийн дуртай зүйлийг сонирхсоноор баяр баясгаланг мэдэрдэг. АХЭ-тэй хүмүүсийн гүнзгий сонирхол нь чадвар эзэмшсэн, амжилт гаргасан, таашаал авсан мэдрэмжийг төрүүлдэг бөгөөд энэ нь цаашид улам идэвхтэйгээр сонирхох зан үйлийг нь урамшуулан дэмждэг.
Хязгаарлагдмал сонирхлын нөлөө
Хязгаарлагдмал сонирхол нь АХЭ-тэй хүний амьдралд эерэг болон сөрөг нөлөө үзүүлж болно.
Эерэг нөлөө:
- Ур чадвар хөгжүүлэх: Хязгаарлагдмал сонирхол нь өндөр хэмжээний мэдлэгийг өгч, ур чадварыг хөгжүүлдэг. Жишээ нь, галт тэргийг маш их сонирхдог аутизмтай хүн зам тээврийн болон техникийн мэдлэгтэй болж болно.
- Анхаарал төвлөрүүлэх: Сонирхол хязгаарлагдмал байх нь аутизмтай хүмүүст үйл ажиллагаандаа анхаарлаа төвлөрүүлэхэд тусалдаг.
- Тайвшруулах: Хязгаарлагдмал сонирхол нь ялангуяа сэтгэл санаа нь тавгүйтсэн, сэтгэл түгшсэн үед хэрэгтэй ба сонирхсон зүйлээ хийснээр АХЭ-тэй хүн өөрийгөө тайвшруулдаг.
Сөрөг үр дагавар:
- Нийгмээс тусгаарлагдах: Хязгаарлагдмал сонирхлыг нь бусад хүн хуваалцдаггүй бол нийгмийн харилцаанд хүндрэл учирдаг. АХЭ-тэй хүний яриа зөвхөн хязгаарлагдмал сонирхол дээр тулгуурлавал үе тэнгийнхнээсээ хөндийрч, харилцаа хязгаарладагдахад хүрдэг.
- Өөрчлөлтөд дасан зохицоход хэцүү байх: Нэг л сонирхолдоо хэт их анхаарлаа хандуулбал өөрчлөлтөд дасан зохицож, шинэ зүйлийг туршиж үзэх нь хүндрэлтэй болдог. Үүгээр АХЭ-тэй хүний шинэ туршлага олж авах боломж хязгаарлагддаг.
- Өдөр тутмын үйл ажиллагаа буурах: Хязгаарлагдмал сонирхол нь хичээлдээ явах, өөртөө анхаарал тавих болон бусад чухал үйл ажиллагаануудад саад болдог.
Хязгаарлагдмал сонирхлыг хэрхэн зохицуулах вэ?
Хязгаарлагдмал сонирхлыг өөрчлөхөд хэцүү байж болох ч туслах стратегиуд байдаг:
Цагийг зохицуулах
Өдрийн тодорхой цагийг хязгаарлагдмал сонирхолдоо зарцуулахаар тогтоох нь аутизмтай хүмүүст бусад чухал үйл ажиллагаанд ба өөрийнхөө сонирхолд аль алинд анхаарах боломжийг өгдөг.
Нийгмийн харилцаанд оруулах
Хязгаарлагдмал сонирхлыг нь нийгмийн харилцаанд оруулж ирэх боломжийг урамшуулан дэмжих нь АХЭ-тэй хүмүүст харилцааны ур чадвараа хөгжүүлэхэд тусална. Жишээ нь, сонирхсон зүйлээ бусадтай хуваалцаж харилцан яриа өрнүүлэхэд нь туслах арга замаар дэмжиж болно.
Аажмаар өргөжүүлэн тэлэх
Хязгаарлагдмал сонирхлыг өргөжүүлэн холбогдох сэдэв, үйл ажиллагаануудыг оруулж ирэх нь тухайн сэдвийг илүү өргөн хүрээнд судлахад тусална. Жишээ нь, хүүхэд автомашин сонирхож байгаа бол тээврийн хэрэгсэл гэх мэтчилэн сэдвээ өргөжүүлж болно.
Уян хатан байдлыг нэвтрүүлэх
Хязгаарлагдмал сонирхолд зарцуулах цагийг уян хатан болгож, олон янзын байдлыг урамшуулан дэмжих нь хязгаарлагдмал сонирхлын сөрөг нөлөөг багасгахад тусална. Мөн үйл ажиллагаа ба сонирхол хоорондын шилжилт хийх чадварыг аажим аажмаар нэмэгдүүлнэ.